Author: Piet Keizer


The UNABOMBER is the man, who send 16 mailbombs to people, who worked for a university or an airline company in the period 1978-1995. The FBI set up the largest search operation in her history. At 24 April 1995 the man – Ted Kaczynski – send a Manifesto to the New York Times, and asked for publication. In exchange for it he promised to stop sending mailbombs. Title: The Modern Industrial Society and its Future. The New York Times and the Washington Post decided to publish it. His brother David recognized the text of the manifesto, and went to the FBI. At 3 April 1996 he was arrested when he was at home in his cabin in the woods of Lincoln, Montana. Although his publication is available on internet and can be printed for free, there is not much debate about the content. In this essay I take his text seriously – it appears a very important topic, now more than ever.


Modern systems appear unfulfilling for many people, and all the modern systems as a whole – THE SYSTEM – is unstable. When man is adjusted to THE SYSTEM, and has accepted its requirements, he begins to look for surrogate ways of fulfilment: money, status, and other addictions. Powerful people use THE SYSTEM to their own advantage, which is a continuing source of aggression and violence. Compared with primitive man we see regression rather than progression.

To explain this position we will discuss the way Kaczynski (1995) explains modernity as the dual of primitivity. While primitive people enjoyed some freedom when earning their living and participating in group rituals, is the position of modern man demeaning. His freedoms are just surrogate – his dignity is at stake. In the second section we present his modernity versus primitivity. In the third section we will discuss why Kaczynski prefers revolution to reform. Revolution might be non-violent, especially when many people are inspired by the idea of revolution against The SYSTEM. Violence against the machines, which take their dignity away from people, is necessary: KILL THE SYSTEM. In section four we analyse his ideas more thoroughly. In a last section we will comment on the position taken by the UNABOMBER.

Modernity versus primitivity

From the beginning of manhood people searched for food, drinks, and shelter. They lived in the wild in small groups, and celebrated common life by means of rituals. Knowledge and skills were transported from father to son, and from mother to daughter. Many hours per day were spent on playing. Some groups were quite successful; these groups grew in size. They also produced instruments for the ongoing struggle against other groups. War was an excellent means for especially the men to show their power. The quest for meaning was answered by religion. Gods ruled and humans should beseech them by obeying the elderly: they were the most experienced.

Even in these primitive times there was some technological progress. There were powerful elites, which ruled the masses. Frequently some groups attacked other groups with their latest weaponry, and conquered their resources, including their wives. Other enemies were killed. Empires emerged, flourished and declined. But the essence of primitivity was the idea that humans are ruled by GODS, and are weak relative to NATURE.

In the 14th century Italian City-states proved successful, and used their resources to travel to the East and to the West. Entrepreneurs, supported by their governments, profited from trade routes over a long distance. If foreign people were not willing to trade, then they were forced to it. It was the beginning of modernity: God was not the Ruler anymore. The heads of the rich families took their own fate. Macchiavelli was the political philosopher, who formulated a series of principles, which guided them. Artists and scientists became increasingly secular – we call that period the Renaissance. In the 16th century Luther accused the Roman Catholic Church from corruption and fraud. It sold condolences to the laymen in exchange for absolution. In the 17th and 18th century philosophers abstracted from the existence of God, and developed analyses of an ontological type. These functioned as paradigms for scientific programmes – we call this period Enlightenment.Man is autonomous and has the potential to control nature.

In England a combination of scientific and economic activities led to  a spectacular growth in innovation. Economic growth was the result – technological progress was the principal cause of it. We call these period Industrial Revolution. Until today this relationship is the core of mainstream economics.

During WWII the first computers were constructed. This machine is able to link language with numbers and numbers with yes or no electric stream. Nowadays computer scientists are able to develop software, which contains structured information. Now the computers are executing very complex tasks: not any human can do better. Machine-learning implies a network of computers, which control the production of motor-cars over the globe, link all banks to each other, and take care of the passing of a judgement. This phenomenon – artificial intelligence – is a threat to the humanity of humans. So far, man had control over machines. But now machines force humans to act, even if the actions are counterintuitive.

According to Kaczynski this is the beginning of the end of our life in the wild – of humans, who develop their talents in interaction with other living beings and their natural environment. A life without typical modern diseases, such as unfulfillment, depression, social aggression and violence. That would be great. But The SYSTEM is a cluster of many short-term interests of many people – not only of a small global elite. It means that modernization will continue. Psychological and biological instruments will be used to make people prepared to keep integrated with the modern system. Many people might not even notice that they are more alienated than ever – further away from their origins, from their potential to live a fulfilling life.   

Revolution rather than reform

Most people prefer security and comfort to a genuine life in the wild – a life dominated by essential issues, such as life and death, and development of skills to deal with the natural environment. Nature must be respected, also animals and plants. They deserve – to a certain extent – their own life. If we compare this with the idea of modern man, who is controlling nature, it is clear that fundamental changes must take place. The reformist step-by-step approach might lead to some temporary improvements. But these will never be sustainable. A paradigm shift is necessary – it must change the direction of the spirit of the people. It needs a revolution in thinking and attitude. A revolutionary elite must set people in fire, so to speak. Only intrinsically motivated people can withstand the insecurity and the dangers, which accompany us on the road to freedom.

It would be great if violence is not necessary. But the habits of thinking, based on the drive to stick to a relatively comfortable life, are rigid. An explosive situation might help to break through these habits.

The most important element of a free society is the POWER PROCESS.  A person or a small group of people has a strong drive to create and to make things, which is a source of lasting fulfilment. They feel autonomous and are responsible for the outcome. In case of failure they can only blame themselves, and persevere until there are satisficing results. Every man goes through a developmental process: from young to an adolescent to an adult to an old person until he dies. If all these stages appear fulfilling, there are no negative attitudes growing. In the modern society there is much stress between the different groups. Also politically there is much strive about pension arrangements. Life experience is not respected anymore. New generations want the older ones stop ruling them as soon as possible.

Modern society does not take this POWER PROCESS into account. Only the end result – maximum economic growth – counts. Work is an effort, a cost, and if the reward is higher,  the job contributes to the welfare of a person. In the anarchic, wild view of Kaczynski modern work places are full of bullshit jobs – indignity creating rather than fulfilling. The frustration, which results from this incongruency, creates negative energy, and the aggression might lead to violence. The deviants should protect themselves against the system – destroy the machines, especially those full of artificial intelligence.

In the 1970’s the German Rote Armee Fraction attacked the American computers, which coordinated all military actions in Vietnam. The Arabic IS attacked the Pentagon, being an outstanding symbol of American global pretensions. Kaczynski: we must attack the GLOBAL SYSTEM, and especially those scientists who work at the forefront of computer and robot science. Also the genetic re-engineering is an evil to be attacked. Genetic manipulation forces people to adjust to the necessary conditions of THE SYSTEM,

The analysis by the UNABOMBER

 According to Kaczynski the modern world is ruled by the idea that science is able to develop machines, which are superior to man. When implemented most humans are reduced to small links in a chain. Their freedom is almost zero; obedience to the rules of the system has replaced human discretion. Psychological and biological science is used to adapt humans to the system – disobedience is very costly. Genetic re-engineering is one of the most dangerous developments: man becomes a machine.

To function well a modern system must meet a series of biological, psychological and sociological conditions. A truly free man does not meet these conditions. So, there is a fundamental conflict between man and modern machine. Both want to kill the other. Modern technology focusses on a minimization of human intervention. A free man approaches nature and other people with respect of their dignity.

When children are raised in a natural way, they go through a power process. A free child learns to use tools, which exactly do what the child want it to do. A hammer, a simple bike, language, basic algebra: it can be used to make communication with the natural and social world possible. If the upbringing takes place harmoniously, the child has no problem with the transition to the following stage. It ends up with a job that requires efforts of a person, which he can deliver with some or much effort – but the performance is good, and it gives him much sustainable satisfaction. If the job requires hardly any effort, the performance does not give long-term satisfaction. If the work must be done under surveillance of superior people, it is difficult to get satisfied, even if the performance is fine. The boss claims the successes, and blames the subordinate in case of failures. This causes frustration, depression and aggression.

Most people hate psychological conflicts – it is very painful if a person disagrees with himself. A quick solution is to imitate the attitudes and behaviour of other members of the group – family, neighbourhood, labour organisation, church, ethnicity, or sex. Groups are led by superiors. They show the people how to behave. If the performance is not alright, people want to have a say in who is the next leader. For the rest they want just complaining but definitely not taking responsibility by doing something constructive. In such a world modernity has ample room to change the world fundamentally. Those with money and skills rule the world, especially through well-designed software.

Revolution is necessary – a shock-therapy, so to speak. Only revolutionaries have the right spirit to radically change society. They must destroy the most dangerous parts, and build an  alternative technology.

A critical comment

The main distinction made by the Unabomber is: wild versus modern. The Industrial Revolution (17th century) implied the beginning of the end of wild life. Technological progress was focussed on the fabrication of machines, which could replace humans. After WWII we see the introduction of the computer – ‘he’ appears to have the potential to rule  people. He penetrates the body, also the brain, with the promise of an comfortable and happy life. But this is a false promise. Many people don’t have the resources to participate in the modern society. Nature might be damaged without possibility of recovery. And the happy few, who profit from the blessings are threatened by feelings of emptiness and depression. Some of them are nobodies, who are surrounded by luxurious goods and others work hard without developing feelings of dignity.

Kaczynski wants to break down the modern technological system and develop an alternative ideology. Unfortunately he does not give a description of what he sees as ‘wild life’, based on an alternative ideology. Personally I imagine an advanced wild life as follows: persons and small groups are the basic units of a society. They must protect their autonomy, economically, socially and politically. Leaders of the groups, which live in one and the same region, must consult each other, while every participant has a veto. Every job must contain a number of tasks, which is a challenge for the worker. If people decide to use technologically complex tools, they must have a ‘backup’, in the sense of a simple alternative in times of emergency.

I stop analysing his alternative ideology, because the Manifesto does not discuss this alternative in a detailed way. The author focusses on the negative sides of modernity, while his alternative is quite unclear – especially with respect to the gains of it in terms of freedom. So we cannot compare a few systems to see which performs best. He restricts himself to a list of costs of the modern system in terms of human dignity.

He uses the metaphor of the caged animal. For me it is easy to give a long list of my experiences in the course of my 50 years of work at a couple of universities. Modern economics as it is taught is a poor substitute of what economics has offered in the course of time. Especially after WWII economists, such as Samuelson and Friedman have reduced the discipline to something that can easily be formalised. Everything is reduced to flows of money and goods – the humans are gone. Econometrics emerged as an autonomous discipline, producing one quantitative model after the other. With the progress in computer science, it is relatively easy to develop software, which predict the future. In The Netherlands De Nederlandsche Bank has made software for the secondary school programme in economics. Students can easily calculate what happens with variable A, when they change the value of variable B. But these students have no clue whatsoever, about the model in the software. A very restrictive model gives bad predictions. It implies that a very small set of instruments should solve the problems – what only succeeds in periods of some stability. As soon as we really need advice the models don’t understand the situation. Policy failures leads to frustration and aggression among the victims.

Kaczynski considers evolution necessary. In hopeless times violence might be effective in awakening people. To me the reform strategy is more effective and definitely more human. Violence triggers counter-violence. Then all antagonists are frustrated and aggressive. In such a situation it is almost impossible to get the people to the consultation table. A reform measure, however, makes communication possible. Imagine a country, in which the care for the elderly is digitalised: the consumers are offered a robot for € 500, including a subsidy by the government of € 250. The robot can clean the house and have a chat with the elderly person – altogether in 30 minutes. The care institution has saved through the digitalisation s € 200 per elderly person. The union of elderly people protest against this digitalisation. In reaction to the protest Parliament decides that the care must be executed by professionals, and that every elderly person has the right to have the professional every week for 30 minutes. Half of the price will be paid by the government. In this case Parliament has intervened into the care for the elderly in a humane way, and limited the digitalisation. We can imagine that an increasing number of people become aware of the Kaczynski-problem. Step-by-step humans strike back. So with the position of children. Anthroposophical ideas are applied in our education systems already. We must just work on an improvement and extension of this practice.

The way back is not easy. As Kaczynski says: humans hate psychological conflicts. I add to that: people hate social conflicts. When combined we need to make ourselves more rational and more moral. We must learn to approach ourselves and relevant others as humans, who can do great things and who can fail. Especially in case of failure, we must learn to accept that and to approach each other with understanding. Throwing bombs is a big step backwards. Approaching each other in a personal and human way is the only way back from the typical modern strategy.   

Posted in Artikelen, Multidisciplinary Economics | Tagged , , , , , , , , | Leave a comment


Modern Economics, solution or problem


Poverty and inequality are large and growing. Geopolitical threats abound. The environmental problems seem uncontrollable. It looks like we live on a volcano, which sounds to become active. It might take another series of decades before a great collision. But we are obliged to the generations to come, to tackle our problems on a more fundamental way, not just by symptom relief.

For economists it means that they must carefully formulate the foundations of their economic science, and see what might be improved. When studying the history of economic thought, we see that the principal debates always ended in winners and losers, as if science is a battle, not ongoing conversation. In this essay, I will show that economics today is the result of a process of reduction, thereby making models or frames, in which important aspects are ignored. This appears typical for a so-called modern approach. Focus on the material and empirical, and abstract from the metaphysical aspect. ‘Social’ means the aggregate of individuals, ideality is just about fantasies, a human is his body, cognition is separated from esoteric emotions, and the mind can be reduced to the brain. In this way humans are reduced to machines.

About a few decades many tasks are fulfilled by robots, which are taking the decisions. That’s the way we try to get rid of our fallible subjectivity. The big problem is that the inseparable is separated, and the inspiration does not play a role in our life and in our solutions to the problems.

First I’ll present some cultural history, showing the reductionist trend. Then I’ll discuss the reduction in economics, and in human science in general. In the end I draw some conclusions in terms of what to do.

Continue reading

Posted in Artikelen, Multidisciplinary Economics | Tagged , , , , , , , , , , , | Leave a comment

Goudzwaard en het Bijbelse Paradigma

Goudzwaard en het Bijbelse Paradigma

  • Inleiding

De bijbel is één van de meest verkochte geschiedenisboeken ter wereld. Het zou raar zijn als daar voor economen niets bijzonders in staat. Goudzwaard heeft het talent om praktische maatschappelijke problemen vanuit een bijbels paradigma te belichten, en de resultaten ervan te vergelijken met die van het moderne paradigma. Het levert een fraai beeld op, die meer aandacht verdient dan het tot nu toe krijgt.

We zullen eerst weergeven hoe Goudzwaard een reeks van maatschappelijke problemen bespreekt, en laat zien hoezeer ze samenhangen. Vervolgens bespreken we zijn interpretatie van het moderne paradigma. Hij laat zien hoe de gelovigen in de moderniteit de oplossingen zoeken voor de tegenwoordige vraagstukken. Daarna gaan we in op zijn kritiek op moderniteit vanuit bijbels perspectief. Hierdoor krijgen de maatschappelijke vragen een andere duiding, hetgeen leidt tot een andere politiek ter reductie van die problemen.

Praktische oplossingen, die we in de bijbel vinden, zijn plaats- en tijdgebonden. Maar we kunnen nieuwe oplossingen bedenken voor de problemen van vandaag op basis van het bijbelse paradigma: altijd hoop houden dat de liefde overwint.

Continue reading

Posted in Artikelen | Tagged , , , , , , , , , | Leave a comment

Bible versus capitalism

Bible versus Capitalism

  • Introduction

Even Christian theologians discuss matters of economy and society. They use the bible as a source of wisdom. The first Testament is about the origins of our reality, and about the history of the Jews. The second Testament is about the redemption offered by Jesus, in the name of God. In a earlier article I discussed the contributions by the theological economist Goudzwaard (Keizer, 2020). He observes that Western societies suffer from modernity – ni Dieu, ni Maitre. Humans are rational and able to get their situation increasingly under control. In contrast to the typical modern approach, Goudzwaard uses the Biblical wisdom to interpret global economic, social and political developments.

Another theological economist is Duchrow. He uses a different framework to interpret biblical texts, and reach different conclusions (Duchrow, 1998). Goudzwaard encourages people to make justice, peace and love to their absolute goals. Duchrow agrees with that, but also notices that global capitalism is a totalitarian system, that must be transformed by political action. In section 2 and 3 we discuss Duchrow’s analysis of global capitalism and the biblical alternative. Then we will criticize it from Goudzwaard’s perspective. Next to that, I will offer my ideas about the topic. We end up with some conclusions.

Continue reading

Posted in Artikelen, Multidisciplinary Economics | Tagged , , , , , , | Leave a comment

Keynes’s filosofie zijn lessen in praktische economie


Onze recente geschiedenis kent twee grote depressies: de dertiger jaren van de 20ste eeuw, en de jaren tien van de 21ste eeuw. Beiden werden bestreden met behulp van klassiek-economische politiek; beide keren werkte deze politiek pro-cyclisch. Klassieke economen beschouwen een vrije-markteconomie als een stabiel systeem. Als de overheid zich nu beperkt tot het garanderen van eigendomsrechten, dan zal het systeem door middel van het prijsmechanisme altijd een tendens naar evenwicht vertonen. Als dit aanpassingsmechanisme veel tijd vraagt, moeten de burgers de discipline opbrengen om niet om overheidsingrijpen te roepen. Gaat het langdurig fout, dan kan dit alleen het gevolg zijn van een teveel aan overheidsingrijpen. In 1929 en 2008 was dit het geval, en moest de rol van de overheid kleiner worden.

Keynes had in 1929 al heel wat theoretisch en praktisch werk achter de rug. Hij was van mening dat in tijden van depressie prijsflexibiliteit het probleem verergeren. Een vrije-markteconomie, eenmaal in depressie, is niet in staat om algemeen evenwicht te bereiken. Continue reading

Posted in Artikelen, Multidisciplinary Economics | Tagged , , , , , , | Leave a comment

Hervormingen in coronatijd

Hervormingen in coronatijd

De EU-economie bevindt zich in een crisis als gevolg van het corona-virus. Sommige landen zijn meer getroffen dan andere. Griekenland is nauwelijks, en Italië en Spanje zijn erg geraakt. Sommige economieën stonden er goed voor aan het begin van de corona-crisis, andere daarentegen stonden zwakker. Brussel heeft nu drie opties: (1) ieder land voor zich. Dat is een gevaarlijke weg. Landen als Rusland en China staan klaar om in het gat te springen. Daar is Europa niet mee gebaat. (2) de EU is solidair en financiert alle landen naar de mate waarin ze getroffen zijn met behulp van giften. Ook dit is gevaarlijk. Het maakt de interne verdeeldheid groter. (3) De EU verstrekt landen in nood voorwaardelijke leningen. Dat lijkt de gulden middenweg – maar de hamvraag is natuurlijk: welke voorwaarden? In het politieke gesprek duikt nu het woord ‘hervormingen’ op. In het afgelopen decennium heeft dit begrip een specifieke betekenis

Continue reading

Posted in Columns, Multidisciplinary Economics | Tagged , , , | Leave a comment

The Practical Significance of Keynes’s Philosophy

The Practical Significance of Keynes’s Philosophy


During the 2010’s economics as a science has been heavily criticised. Eighty years ago the same happened. The First Great Depression of the 1930’s was a shock for the establishment of the academic profession. Hayek – a famous Austrian free market defender was embarrassed. His antagonist Keynes, however, was not surprised at all. In 2008 exactly the same happened: the academic establishment was shocked by the Second Great Depression of the 2010’s. The textbooks showed that mainstream economics had invented a strategy to stabilise the free-market economy by means of a sound monetary policy, executed by an independent central bank – and it did not work that way!

Many countries, such as the USA and the BRIC-countries reacted pragmatically or even opportunistically: ‘government intervention should prevent a total collapse; later we will see how we pay back government debts’. The eurozone, however, opted for a pro-cyclical policy: severe cuts in government expenditures and a liberalisation of the labour market. A wage decline was the result, aggravating the depression. Even today not any of the leaders of the eurozone admits that this strategy was counterproductive.

This article shows that the philosophy of a particular scientific programme has a decisive effect on the outcomes and on the effectiveness of policies that are derived from it. Knowledge of the paradigm, analysis and theory of the various and different programmes within economics is a necessity for developing a well-deliberated policy. Given the classical dominance in Northern eurozone, universities need to introduce competition between the different schools of economic thought. In the next section we discuss the main topics in the philosophy of science, namely ontology, epistemology and methodology. Then we apply it to Keynes’s economics, and compare it with the philosophy of the classical approach. It is obvious that the policy debates of the last ten years would have profited, if the economic and political participants had studied economics in a multidisciplinary way.

Continue reading

Posted in Artikelen, Multidisciplinary Economics | Tagged , , , , , , , , , , , | Leave a comment

Noord versus Zuid in Europa

Noord versus Zuid in Europa

De technologische ontwikkeling heeft Noord en Zuid fysiek dicht bij elkaar gebracht. In sociaal opzicht zijn er nog belangrijke verschillen. Interculturele communicatie blijkt moeilijker dan de meeste mensen denken – het haalt mensen uit hun comfortzone, en daar is bijna niemand toe bereid. Noord vindt Zuid lui en onbetrouwbaar. Zuid vindt Noord kil en respectloos. Noord beschouwt zichzelf superieur, en heeft statistieken gemaakt, die dit tonen. Zuid vraagt Noord om ondersteuning, en voor Noord is dat een teken dat Zuid moet veranderen. Zuid wijst erop dat door hun geografische ligging zij gezamenlijke problemen moeten oplossen. De confrontatie tussen Noord en Zuid ten tijde van de eurocrisis laat zien, hoezeer Noord verblind is geraakt door hun sociale vooroordelen. De beleidsvoorstellen van Zuid om uit de crisis te komen – meer overheidsbestedingen – werden door Noord weggelachen. In de boeken van Varoufakis en Dijsselbloem komen de Noordelijke sociale en economische vooroordelen helder naar voren. De Noordelijke oplossing van de depressie – bezuinigingen en deregulering van de arbeidsmarkt – bleek volstrekt averechts te werken. De begrotingstekorten bleken juist op te lopen. Niemand durft het Noordelijke beleid nog te verdedigen, maar de fouten worden niet toegegeven. En de arrogantie is gebleven. Het vluchtelingenprobleem ligt op het Zuidelijke bordje, en de corona-crisis treft hen het hardst. En Nederland: ‘waarom sparen ze niet meer’? Niets begrepen, niets geleerd. Het zou goed zijn dat de burgers in de EU-landen zelf – de onderwijsinstituties, bijvoorbeeld – het interculturele communicatieprobleem serieus aanpakken. Misschien dat de politici dan volgen.

Piet Keizer, Utrecht University School of Economics. 02-04-2020 (249 woorden).

www.pietkeizer.nl; pietkeizer46@gmail.com;

Posted in Columns | Tagged , , , , , , | Leave a comment

Heleen Slagter over geest en brein

Heleen Slagter over geest en brein

In Trouw van 1 februari (2020) is een column van Heleen Slagter afgedrukt, die als volgt begint: “De menselijke geest is zo complex, en zo fascinerend”. Vervolgens komt er een uitleg van een nieuwe “theorie” in de cognitieve neurowetenschappen ”de minimale voorspelfouttheorie, waaraan het brein lijkt te gehoorzamen. De geest is niet gedefinieerd, en niet geanalyseerd. De sprong naar het brein is snel gemaakt. Dit brein blijkt een realiteit te kunnen construeren. In die realiteit speelt een gevoel van ‘zelf’ ook een rol.

In dit cognitief-neurowetenschappelijke paradigma is geen plaats voor een geest, dat het functioneren van het brein, en van de overige lichaamsdelen beinvloedt. Er is geen psychologie meer. Ik denk dat deze reductie van onze geest tot louter brein, goed passend in het materialisme van onze tijd, een belangrijke verarming is van de voorstelling die we van onszelf maken. Een fenomeen als vrijheid en verantwoordelijkheid van een individu bestaat niet meer, en dat leren we elkaar door er niet meer over te praten. Het is dus de hoogste tijd dat digitale technieken een plaats krijgen in onze hersenen, zodat programmeurs die verantwoordelijkheid overnemen. Is dat VU en Trouw?

Piet Keizer, professor of economic methodology, Utrecht University School of Economics, p.k.keizer@uu.nl; www.pietkeizer.nl.

Posted in Columns, Multidisciplinary Economics | Tagged , , , , , , | Leave a comment

De meeste mensen deugen – ook het boek van Bregman deugt

De meeste mensen deugen – ook dit boek van Bregman deugt

Met het boek “De meeste mensen deugen” heeft Rutger Bregman (2019) een meesterwerk afgeleverd. Zijn missie deugt, en het boek is fraai geschreven. Voor iedereen die het nieuws op de media volgt, is de tekst een noodzakelijk tegengif. Een dergelijke prestatie vraagt ook om een kritische beschouwing – vandaar dit commentaar.

Bregman ziet het orthodoxe christendom als een belangrijke bron van negatieve mensbeelden. Deze visie is daarmee ook zelf een bron van ongeluk; het werkt als een zichzelf vervullende verwachting. De wetenschap heeft daar helaas ook zijn steentje aan bijgedragen: economie over egoisme en concurrentie, sociologie over groepsdenken en rivaliteit, en psychologie over de gevoeligheid van mensen voor beloning en straf. Hij laat zien aan de hand van vele empirische en experimentele onderzoeken, die in het verleden zijn gedaan, dat we minder barbaars en volgzaam zijn dan de onderzoekers zelf, in eerste instantie, hebben geconcludeerd. Nadere bestudering van de onderzoeksrapporten bracht Bregman tot heel andere conclusies.

Het boek pretendeert een nieuwe geschiedenis van de mens te schrijven. Het verhaal begint bij het einde van de ijstijd, zo’n 15.000 jaar geleden. De toenemende temperatuur verhoogde de vruchtbaarheid van de grond. Jagers en verzamelaars hadden een goed leven. Ze zwierven in groepjes van zo’n 40 – 50 mensen rond, en hadden vriendschappelijke contacten met elkaar. In geval van conflicten was het eenvoudig om een eind verderop te gaan jagen en verzamelen. Maar de toenemende productiviteit van de grond maakte het mogelijk om nederzettingen te bouwen en voor langere tijd op een bepaalde plaats te blijven. De groepen werden groter en voorraden van voedsel en werktuigen moesten beschermd worden – mensen zijn nooit engelen geweest! Grotere groepen vereisten strikt leiderschap. Als gevolg van de ontwikkeling van instituties, zoals privaat eigendom en geld, groeide de ongelijkheid, met alle sociale onrust vandien. Als gevolg van de concentratie van grote groepen op een beperkt grondgebied nam de kans op besmettelijke ziekten toe, en het leidde tot voortdurende strijd om de macht in een bepaalde regio.

De sociale psychologie heeft aangetoond dat mensen onder bepaalde omstandigheden tot de vreselijkste dingen in staat zijn; de Holocaust is daar een goed voorbeeld van. Bregman toont echter aan dat veel van de bekende experimenten meer toneelspel zijn dan een echt wetenschappelijk experiment. Het Stanford Prison experiment, het Robbers Cave experiment en de schokmachine van Milgram illustreren dit. In alle gevallen werden bepaalde partijen door de organisatoren van het experiment aangemoedigd flink op te treden. Proefkonijnen waren daar vaak toe bereid, omdat ze dachten dat ze meewerkten aan ‘de wetenschap’, of dat het op één of andere manier natuurlijk maar een spelletje was. Anderen weigerden om mee te blijven doen.

Macht corrumpeert. Maar omdat mensen massaal blijven vasthouden aan het idee dat mensen niet te vertrouwen zijn, en altijd moeten worden gecontroleerd en gemanipuleerd met behulp van beloning en straf, komen we moeiljk van die corrumperende machtsverhoudingen af. Maar er zijn hoopgevende uitzonderingen: Noorse gevangenissen zijn gebaseerd op een heel ander mensbeeld, en de recidive is er vele malen lager dan in de VS. Aan het eind krijgt de lezer een tiental leefregels mee, onder het motto: ken uzelf.

Zoals gezegd, het boek is een opluchting voor hen, die onder de indruk zijn van het kwaad in de mens – het kwaad in alle mensen. Het is goed om de wereld eens vanuit een ander paradigma te ervaren. Maar in het boek van Bregman doet zich een opmerkelijk probleem voor. Het onderwerp betreft de (goede) aard van mensen, maar het overgrote deel van het boek gaat over het gedrag van mensen. Voorzover mensen slechte dingen doen, wordt dit besproken onder de titel: waarom goede mensen slechte dingen doen. En dan blijkt dat macht corrumpeert, en dat machteloosheid ook verslavend werkt: ik kan niets, en ik wil niets. Maar op deze wijze komen we niet tot een eerlijke verdeling van oorzaken. In welke mate wordt gedrag bepaald door psychologische karakteristiek enerzijds en door omstandigheden anderzijds. Mijn antwoord is: altijd door beide factoren, waarbij de twee ook invloed hebben op elkaar. Maar beide factoren hebben een autonoom element ten opzichte van elkaar. Dit betekent dat de hoofdvraag van het boek niet kan worden beantwoord door empirisch of door experimenteel onderzoek alleen. Ook zorgvuldige en deskundig begeleide introspectie (ken uzelf!) zal onderdeel moeten zijn van longitudinaal onderzoek. Sommige mensen zijn egoistischer dan anderen. Sommige mensen hebben een sterkere hang naar materieel comfort dan anderen. Sociaal bewustzijn en milieubewustzijn zijn variabelen.

Mensen hebben naar Bregman’s idee een goed been en een slecht been. Het is maar welk been je traint. Dit lijkt me geen goede metafoor. Kahneman (2011) laat zien dat mensen gevoelig zijn voor gemakkelijk verkregen comfort. De vrsg of bepaalde handelingen ook daadwerkelijk goed zijn, kost meer tijd en energie. Helaas maakt Bregman niet expliciet, wat precies onder goed en wat onder kwaad wordt verstaan. Stel dat iemand een onderneming opricht. Hij is intelligent en werkt hard. Het wordt een succes, en de persoon wordt rijk, hetgeen zijn bedoeling was. Hij houdt zich aan de regels, die de overheid in het land heeft gesteld. De arbeidsvoorwaarden zijn humaan, en het milieu wordt niet vervuild. Volgens de economie draagt hij flink bij aan het algemene welzijn – ook al was financieel gewin zijn motief. Is dit in moreel opzicht goed, slecht of neutraal? Nog een voorbeeld: Nederland werd in 1940 overvallen door Duitsland, een land waar vreselijke dingen gebeurden. Bij de Grebbeberg boden Nederlandse soldaten fel tegenstand. Stel dat een belangrijk deel van de Nederlandse soldaten niet had meegevochten – zodra ze zich konden verstoppen achter een bosje, deden ze dat; zo bang waren ze. Is dat moreel goed, slecht of neutraal? Sociologisch gezien was de Nederlandse reactie goed verklaarbaar – groepssolidariteit. Een laatste voorbeeld: de economische wetenschap wordt sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw in toenemende mate gedomineerd door de neoklassieke benadering. Massa’s economen studeren af, zonder ook maar enig benul te hebben van grote namen uit het vak. Marx, Weber, en Keynes zijn hier goede voorbeelden van. Nagenoeg alle stafleden volgen deze ontwikkeling klakkeloos. Als ze gevraagd worden naar hun eigen visie, worden de schouders opgehaald. Als ze geconfronteerd worden met een alternatieve verklaring voor de crisis van 2008, wordt er wat gemompeld: wat een onzin. Een dergelijk irrationaliteit – allerlei vormen van wetenschappelijk onderzoek niet willen weten – heeft ongelooflijk veel schade toegebracht, ook aan de weggezette personen, die wel hun eigen visie wilden ontwikkelen. Is deze vorm van irrationaliteit moreel goed, slecht of neutraal?

Mijns insziens zijn het sociale zondebokmechanisme (dwarsliggers worden de woestijn in gestuurd) en het psychische struisvogelmechanisme (ongemakkelijke waarheden worden niet toegelaten in de geest) twee grote barrières om tot goed gedrag te komen (Keizer, 2015, 2017a, 2017b, 2018). Mijn onderzoekslijn komt bij hetzelfde punt uit dat Bregman maakt in zijn boek. Creëer omstandigheden waarin het gedrag van mensen niet sterk gestuurd wordt; afgeperkte ruimte moet worden geboden. Dat geldt niet alleen voor kinderen; ook volwassenen, die getalenteerd zijn, moeten in hun werk veilig hun eigen verantwoordelijkheid kunnen dragen. Dwarsliggers en klokkenluiders lopen nu gevaar. Als we mensen vertrouwen geven, krijg je veel van ze terug. Ieder persoon moet leren – levenlang leren – om goed te functioneren in grotere gehelen. Goed functioneren geeft betekenis; ruimte voor creativiteit geeft duurzame voldoening.

Conclusie: of de aard van mensen goed of slecht is, weten we niet. Maar benader elkaar eens wat vaker op basis van vertrouwen – het resultaat kon wel eens verrassend zijn. Benader jezelf eens met wat meer vertrouwen, en investeer in je eigen goede functioneren. Wat een bevrijding is dat.


Rutger Bregman (2016), Utopia for Realists, London: Bloomsbury Paperbacks.

Rutger Bregman (2019), De meeste mensen deugen, Amsterdam: De Correspondent.

Daniel Kahneman (2011), Thinking Fast and Slow, London: Penguin Books.

Piet Keizer (2015), Multidisciplinary Economics, A Methodological Account, Oxford: Oxford University Press.

Piet Keizer (2017a), Hoe de crisis het economische denken verandert, Amsterdam: Amsterdam University Press.

Piet Keizer (2017b), A Multidisciplinary-economic Framwork of Analysis, Journal of Philosophical Economics, X:1.

Piet Keizer (2018), A Multidisciplinary-economic Approach to Inclusive Institutions Analysis, Journal of Theoretical Economics Letters, (34), 6.



Posted in Columns, Multidisciplinary Economics | Tagged , , , , , , , , , | Leave a comment