Waar zijn onze cultuurbewakers gebleven?

Waar zijn onze cultuurbewakers gebleven?

                                                          

Wees vooral streng voor jouw zelf

Alleen jij kunt je eigen irrationaliteit waarnemen

Afgelopen week berichtten de Nederlandse media over een affaire over de COR van de nationale politie. De Raad bleek voor meer dan 2 ton haar budget te hebben overschreden. Op een budget van 1,6 miljoen is dat niet zoveel; dus waar hebben we het over. Maar bij een doelmatigheidsonderzoek kwam naar voren dat veel geld was gestoken in dure reisjes, een feestje in het Amstelhotel, en uitgebreide trainingssessies op ‘de hei’. De trainingen van de leden van de COR werden gepresenteerd onder de titel ‘reputatiemanagement’. Het onderzoek had ook uitgewezen dat er strikt genomen geen regels waren overtreden. Toch is de voorzitter opgestapt. De leiding van de politie heeft besloten dat er verder onderzoek zal worden gedaan naar de cultuur van de COR.

Twee vragen

Indien dit soort dingen in een particulier bedrijf voorkomen, zou dit zeker niet in de krant komen. Maar het gaat hier om een overheidsorgaan, en het geld is door de burgers geleverd. Mijns insziens zijn hier twee vragen van belang.

  1. Waarom zou dit niet laakbaar zijn in geval van een particulier bedrijf?
  2. Hoe is het mogelijk dat dergelijk gedrag zonder wroeging door zoveel mensen op kosten van de belastingbetaler wordt vertoond?

In het geval van een particuliere onderneming komt het geld van kopers, is het geld verdiend door het team van werknemers en is het geld eigendom van aandeelhouders. Waarom zou een willekeurig deel van het werknemersbestand dat mogen opstrijken?

In de jaren vlak voor de diepe val van Albert Heijn (AH), werden er op hele mooie plekken ergens in het buitenland luxe feesten georganiseerd. Op kosten van AH, niet op kosten van de deelnemers. Vlak daarna – vooral door boekhoudkundige trucks, die niet legaal waren – dreigde AH om te vallen. Vele gewone mensen, die grote bedragen hadden gespaard met behulp van zogeheten AH-zegeltjes, waren hun geld kwijt. De leiding van AH bleek te bestaan uit personen met een zwakke persoonlijkheid. Niemand durfde op te staan, en te zeggen: stop hiermee!

In geval van particuliere ondernemingen geldt dat kopers en werknemers een bepaalde mate van vrijheid hebben om naar andere bedrijven te gaan. In geval van overheidsorganen is dat niet het geval. We worden verplicht om belasting te betalen, en de Nederlandse politie geeft een deel van dat geld uit aan……..leuke feestjes en interessante trainingen in reputatiemanagement. En zoveel mensen die bij dit soort vertoningen aanwezig zijn; en zo weinig mensen die de noodzakelijke restricties in acht nemen.

Irrationaliteit

Iedereen is irrationeel; de één wat meer dan de ander. Dit begrip heeft twee componenten. In de eerste plaats hebben mensen de neiging om hun korte-termijn belang te laten prevaleren boven hun lange-termijn belang. In de tweede plaats verwijst irrationaliteit naar de behoefte van mensen om zichzelf voor te houden dat er altijd een goede reden is voor hun feitelijke gedrag. Die goede reden wordt snel gevonden; grondige reflectie is daarbij niet gewenst. Allerlei kennis wordt genegeerd, want men weet al wel hoe het allemaal zit. Mensen die in staat zijn zichzelf gemakkelijk te rechtvaardigen, zijn gevoelig voor beïnvloeding door andere irrationele mensen. Uit de sociologie weten we dat waar een aantal mensen elkaar veel ontmoet, een sub-cultuur ontstaat. Zo wordt allerlei gedrag goedgepraat, die door een rationeel persoon nooit zou worden gerechtvaardigd. Bekende uitdrukkingen zijn: ‘je leeft maar eenmaal’, ‘iedereen zou dit doen als ze zich in onze situatie zouden bevinden’, ‘je bent toch geen dief van je eigen portemonnee’. Onder wetenschappers geldt nogal eens:’dat is een goed artikel, want het is geplaatst in een prestigieus tijdschrift’. Populariteit wordt hier verward met kwaliteit.

Groepsdwang

Groepsvorming geeft de leden een gevoel van macht. Machtsgevoel roept dédain op ten aanzien van de beperkingen, die doorgaans gelden bij menselijk gedrag. Een typisch economische beperking is de omvang van het vermogen, oftewel het budget. Een typisch sociale restrictie is de moraliteit; we hebben allemaal de capaciteit om te begrijpen wat het karakter van een morele regel – ‘thou shall (not)…..’ – betekent., maar we omzeilen dit type regels maar al te graag – die horen niet thuis in de wereld van de ‘big business’. Een typische psychische regel betreft de mentaliteit: bepaald gedrag wil een bepaald persoon niet vertonen,puur uit hoofde van zelfrespect. Maar in een groep komen deze restricties op de tocht te staan. In een bepaalde woonbuurt verwijst iemand die enorm veel lawaai maakt, naar anderen die dat toch ook doen. In ondernemingen en bij de overheid heeft iedere afdeling zijn eigen subcultuur. Bij de overheid verdwijnen gemakkelijk essentiele filmrolletjes en bonnetjes, waarop miljoenentransacties worden weergegeven. Directeuren van woningbouwcorporaties verdienen miljoenen, ook al brengen ze hun organisatie aan de rand van de afgrond door speculatief gedrag in de financiële sector. Aan universiteiten wordt ongelooflijk veel gediscrimineerd. Ben je niet van de dominante club, dan krijg je gewoon geen baan. En de belastingbetaler betaalt.

Niets en niemand kan mij nog tegenhouden

Op kosten van een ander leven is dan geen punt meer. Morele regels worden zodanig omgebogen, dat ze het korte-termijn groepsbelang dienen (‘ersatz morality’). Bepaalde waarheden mogen niet meer worden geuit. Kritische personen moeten het veld ruimen. Groepsleiders ervaren zichzelf als sterke persoonlijkheden, en de overige leden zijn maar al te bereid dit ook te vinden: ‘hij durft wel, zeg’. ‘Met hem beleef je nog eens wat’.

Onafhankelijke geesten

De leiding van de Nationale Politie heeft nu de taak om de cultuur van de COR te veranderen. Het gaat erom dat de leden hun zwakke persoonlijkheid sterker maken. Dit houdt in dat ze hun motivatie om rijk en prestigieus te worden, omvormen naar de motivatie om daar minder afhankelijk te worden. Dan zullen ze minder afhankelijk worden van andere mensen – niet omkoopbaar, niet medeplichtig, maar echt vrij en zelfstandig. Dan zouden leden van de COR ook veel beter hun werk kunnen doen: het kritisch volgen van de bestuursdaden van de leiding. Dat zal de leiding niet leuk vinden als er vooral irrationele zwakke persoonlijkheden in die leiding zitten. Een zwak bestuur koopt haar natuurlijke critici graag om – leuke en luxueuze feestjes maken de COR medeplichtig en daarmee monddood. Het algemene belang van politie en samenleving heeft echter baat bij functioneel opererende onafhankelijke geesten.

In corrupte en frauduleuze omgevingen is het wel wennen om een sterke persoonlijkheid te zijn. Hij loopt het gevaar om uit de groep gegooid te worden. Maar vrije mensen kunnen dat beter verwerken dan onvrije mensen.

Tot slot

Nederland stond bekend als een ‘trust’-maatschappij. Dat is niet meer het geval. Markten en organisaties functioneren daardoor minder goed. Hetzelfde geldt voor de rol van wetgeving. Nederland heeft behoefte aan voorbeelden waarin van daadwerkelijke cultuurverandering sprake blijkt nadat mensen in trainingen zwaar met zichzelf geconfronteerd zijn geweest. Politie, schep orde in de geesten van jullie mensen

Literatuurreferenties

Piet Keizer (2015), Multidisciplinary Economics, a Methodological Account, Oxford: Oxford University Press.

Piet Keizer (2016), Hoe de crisis het economische denken verandert. Rechtse en linkse dogma’s ontrafeld, Amsterdam: Amsterdam University Press [wordt in september/oktober gepubliceerd]

This entry was posted in Artikelen, Multidisciplinary Economics and tagged , , , , , . Bookmark the permalink.

1 Response to Waar zijn onze cultuurbewakers gebleven?

  1. Mike Kortekaas, Bioloog says:

    Twee vragen – Een antwoord

    Als waarnemer van processen in de maatschappij schetst Piet Keizer waar gebrek aan zelfkritisch en onafhankelijk denken en handelen van individuen toe leidt wanneer dit gedrag zich concretiseert en manifesteert als het gebundelde resultaat van de inzet van een groep. Het komt in de media als het niet goed of goed mis is gegaan.

    Dit is de story van de mensheid die zich maar blijft herhalen. Tunnelvisie van de groep zuigt individuen die niet zijn groot gebracht met zelfreflectie, in voorkomende situaties naar de rand van wat nog beschaving kan worden genoemd. Vergeet daarbij niet dat we als mensheid een biologische soort zijn.

    Actuele voorbeelden naast de door Piet Keizer aangehaalde zijn mijn inziens de discussie over de bonussen op de salarissen van goede doelenorganisaties, het – als het volk het wil – sanctioneren van het ontslag van leraren die juist bijdragen aan de opvoeding tot redelijk denkende burgers, de partijconventie die als zoete koek en met natte ogen de beste inhoud van de tegenpartij slikt als belangrijk en het gepleegde plagiaat gewoon vergoelijkt.

    Waar zijn onze cultuurbewakers gebleven ? ieder van ons is in wezen bewaker van cultuur. Voorop gesteld dat duidelijk is wat ‘cultuur’ is en voorop gesteld dat in ieder van ons het vermogen is gewekt om gebruik te maken van de rede en het intellect waarmee wij hier samen maatschappij vormen.

    Daar zit de spagaat. En daardoor is onze beschaving zo flinterdun. Wat er aan ‘cultuur’ is wordt door regeringen (het economische model is de enige werkelijkheid) niet gewaardeerd en is wegbezuinigd want immaterieel en de opbrengst niet te meten op de kostenpost na. ‘opleiden tot het kunnen gebruiken van rede en intellect’ zit niet in onze opvoeding, hoewel juist in een vrij en democratisch ingericht land daarvoor de betere voedingsbodem aanwezig is.

    Hoe kunnen we van mensen (of samenlevingen) die gespeend zijn van zich oefenen in moreel gedrag, verwachten dat zij zich als moreel volwassenen gedragen ? Het is irrationeel te verwachten, juist in een tijd waarin moraliteit zo vaak gemist wordt in het groepsgedrag, dat als het dan heeft geresulteerd in een exces, het vanzelf de volgende keer wel verbeterd zal zijn.

    Wij hebben als samenleving een enorme inhaalslag te maken; vanaf en vanuit de fundamenten van ons vrije bestaan. Laten we daar met ingang van nu, gebruikmakend van deze goede uitgangspositie, mee aan de slag gaan. Ieder van ons. Allereerst door ‘Wees vooral streng voor jouw zelf’ in de zin van kritisch zijn op wat waar is en onwaar in je eigen denken en handelen. Gewetensvol over wat je in woorden en daden naar buiten brengt, zowel naar jezelf als in je relatie tot je omgeving; relativeer. Onderken irrationaliteit bij jezelf. Alleen jij kunt je eigen irrationaliteit waarnemen. Eens met Piet Keizer! Door zelf waarden te formuleren, te verenigen, het wij-zij denken los te laten. Door te beseffen dat we het moeten doen met deze planeet waar we deel van uitmaken en dat we als eigen individuen ook wereldburgers zijn !

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s